Begrippenlijst

A

Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG)

De Europese privacywet die regelt hoe organisaties persoonsgegevens mogen verwerken. In de zorg gelden extra eisen omdat gezondheidsgegevens bijzondere persoonsgegevens zijn.

Authenticatie

Het vaststellen dat iemand daadwerkelijk is wie hij zegt te zijn, bijvoorbeeld met een wachtwoord, pas of vingerafdruk.

Autorisatie

Het toekennen van rechten die bepalen welke gegevens en functies een gebruiker mag benaderen. Zorgt ervoor dat medewerkers alleen bij de informatie kunnen die ze voor hun werk nodig hebben.

B

Beheersmaatregel (control)

Een concrete actie of voorziening om een dreiging of kwetsbaarheid te beperken. Variërend van technisch (een firewall) tot organisatorisch (een toegangsprocedure) tot mensgericht (bewustwordingstraining).

Bruto risico

Het risico voordat beheersmaatregelen zijn getroffen. Ook wel inherent risico genoemd. Het vormt het vertrekpunt voor de risicoanalyse, waarna het netto risico wordt bepaald.

Business continuity plan (continuïteitsplan)

Het plan beschrijft hoe jouw organisatie doorgaat met (kritische) zorgprocessen als systemen uitvallen, bijvoorbeeld door een ransomware-aanval. Cruciaal in de zorg: patiëntveiligheid stopt niet omdat de systemen plat liggen.

C

Chief Information Security Officer (CISO)

De eindverantwoordelijke voor informatiebeveiliging binnen een organisatie. Stelt beleid op, bewaakt risico's en adviseert de directie over passende maatregelen.

Comply or explain

Een principe waarbij een organisatie een norm, richtlijn of gedragscode moet toepassen, of moet uitleggen waarom ze daarvan afwijkt. Afwijken is toegestaan, mits dit gemotiveerd en onderbouwd gebeurt, bijvoorbeeld op basis van een risicoanalyse. In de informatiebeveiliging komt dit terug bij het toepassen van beheersmaatregelen uit normen als ISO 27001 en NEN 7510, en wordt de onderbouwing vaak vastgelegd in de Verklaring van Toepasselijkheid.

Cyberbeveiligingswet (Cbw)

De Nederlandse implementatie van de Europese NIS 2-richtlijn. De wet geldt voor organisaties die essentiële of belangrijke diensten verlenen en stelt eisen aan hun digitale weerbaarheid.

D

Datalek

Een inbreuk op de beveiliging waarbij persoonsgegevens verloren gaan of in verkeerde handen komen. Ernstige datalekken moeten worden gemeld bij de Autoriteit Persoonsgegevens en soms bij de betrokkenen zelf.

DPIA (gegevensbeschermingseffectbeoordeling)

Een verplichte risicoanalyse die je uitvoert voordat je start met een verwerking van persoonsgegevens die een hoog privacyrisico met zich meebrengt, bijvoorbeeld de invoering van een nieuw cliëntvolgsysteem.

Dreiging

Iets dat schade kán veroorzaken aan jouw informatie of processen, bijvoorbeeld een cybercrimineel, een menselijke fout, of een stroomstoring.

E

Encryptie

Het versleutelen van data zodat deze onleesbaar is voor iedereen zonder de juiste sleutel. Belangrijk zowel voor data "in rust" (opgeslagen) als "onderweg" (bijvoorbeeld tussen een zorgapp en de server).

F

Functionaris Gegevensbescherming (FG)

De onafhankelijke interne adviseur en toezichthouder op privacy, wettelijk verplicht voor de meeste zorginstellingen. Houdt toezicht op naleving van de AVG (Algemene verordening gegevensbescherming).

I

Information Security Management System (ISMS)

Het geheel aan beleid, processen en verantwoordelijkheden waarmee een organisatie structureel grip houdt op informatiebeveiliging. Geen los document, maar een doorlopende manier van werken. Vergelijkbaar met een kwaliteitsmanagementsysteem, maar dan voor security.

ISO 27001

De internationale norm voor informatiebeveiliging waarop de NEN 7510 is gebaseerd. Wie NEN 7510 goed op orde heeft, voldoet grotendeels ook aan ISO 27001.

K

Kritieke entiteit

Een organisatie die een essentiële dienst levert waarvan verstoring ernstige maatschappelijke gevolgen heeft. Volgt uit de Europese CER-richtlijn en de Wet weerbaarheid kritieke entiteiten (Wwke).

Kwetsbaarheid

Een zwakke plek waardoor een dreiging daadwerkelijk schade kán aanrichten. Denk aan een systeem zonder de laatste beveiligingsupdate, of medewerkers die niet weten hoe ze phishing herkennen.

M

Meldplicht datalekken

De wettelijke verplichting om een datalek binnen 72 uur te melden bij de Autoriteit Persoonsgegevens, en in sommige gevallen ook aan de betrokkenen zelf. Geldt ook als het lek per ongeluk ontstond, bijvoorbeeld een verkeerd verstuurde e-mail met patiëntgegevens.

Multifactor-authenticatie (MFA)

Inloggen met meer dan alleen een wachtwoord, bijvoorbeeld ook een code via een app. Een van de meest effectieve en relatief simpele maatregelen tegen ongeautoriseerde toegang.

N

NEN 7510

De Nederlandse norm voor informatiebeveiliging specifiek voor de zorg. Denk aan ISO 27001, maar dan toegespitst op zorgprocessen zoals het cliëntdossier en medische apparatuur. Voor veel zorginstellingen een wettelijke of contractuele verplichting.

Netto risico

Het risico dat overblijft nadat beheersmaatregelen zijn getroffen. Het netto risico (ook wel restrisico genoemd) wordt bepaald door het bruto risico, het risico zonder maatregelen, te verminderen met het effect van de geïmplementeerde maatregelen. De organisatie beoordeelt of het netto risico acceptabel is of dat aanvullende maatregelen nodig zijn.

NIS 2

Een Europese richtlijn die eisen stelt aan cybersecurity en risicobeheer bij organisaties die als "essentieel" of "belangrijk" worden gezien waaronder, delen van de zorgsector. NIS2 verplicht onder meer tot risicomanagement, incidentmelding en toezicht door de bestuurder zelf.

P

Patchmanagement

Het gestructureerd en tijdig installeren van beveiligingsupdates op systemen en software. Klinkt saai, maar een groot deel van de succesvolle aanvallen maakt gebruik van kwetsbaarheden waarvoor al lang een patch beschikbaar was.

Penetratietest (pentest)

Een gecontroleerde, geautoriseerde poging om in te breken in je systemen, uitgevoerd door specialisten, om kwetsbaarheden te ontdekken voordat een kwaadwillende dat doet.

Phishing

Nepberichten (meestal e-mail) die zich voordoen als betrouwbaar, met als doel dat je inloggegevens deelt of op een schadelijke link klikt. Nog altijd de meest gebruikte manier waarop aanvallers een organisatie binnenkomen.

Pseudonimisering

Het bewerken van persoonsgegevens zodat ze niet meer direct tot een persoon herleidbaar zijn zonder aanvullende informatie. Vermindert de risico's bij verwerking en onderzoek.

R

Ransomware

Kwaadaardige software die bestanden of hele systemen versleutelt, waarna criminelen losgeld eisen om de data weer vrij te geven. Een van de grootste dreigingen voor zorginstellingen, omdat uitval van systemen direct de zorgverlening raakt.

Restrisico

Het risico dat overblijft nadat je maatregelen hebt genomen. Nooit nul, de vraag is steeds of het restrisico acceptabel is voor jouw organisatie.

Risico-acceptatiecriteria

De grens die je organisatie vooraf bepaalt: welk restrisico vinden we wel of niet acceptabel? Zonder dit kader blijft "voldoende beveiligd" een onderbuikgevoel in plaats van een onderbouwde keuze.

Risicoanalyse

Een gestructureerde beoordeling van dreigingen en kwetsbaarheden, waarmee wordt bepaald welke beveiligingsmaatregelen nodig en proportioneel zijn.

S

Social engineering

Het manipuleren van mensen (in plaats van systemen) om toegang te krijgen tot informatie. Bijvoorbeeld iemand die zich telefonisch voordoet als IT-support. Techniek kun je beveiligen, mensen moet je trainen.

V

Verklaring van Toepasselijkheid (VvT)

Een document waarin een organisatie vastlegt welke beheersmaatregelen uit een normenkader (zoals ISO 27001 of NEN 7510) van toepassing zijn, of deze geïmplementeerd zijn en waarom maatregelen wel of niet worden toegepast. De VvT onderbouwt de keuzes uit de risicoanalyse en is een verplicht onderdeel van een ISMS.

Verwerkersovereenkomst

Een verplichte overeenkomst tussen jouw organisatie en een leverancier die namens jou persoonsgegevens verwerkt (denk aan een softwareleverancier van het cliëntdossier). Hierin leg je vast wie waarvoor verantwoordelijk is.

Verwerkingsregister

Een overzicht van alle verwerkingen van persoonsgegevens binnen je organisatie: welke gegevens, met welk doel, wie heeft toegang, hoe lang bewaar je ze. Wettelijk verplicht en de basis voor grip op je AVG-verplichtingen.

W

Wet weerbaarheid kritieke entiteiten (WwKe)

De Wwke is de Nederlandse implementatie van de Europese CER-richtlijn (Critical Entities Resilience). De wet verplicht organisaties die essentiële diensten leveren, zoals in energie, drinkwater, zorg, transport, financiële infrastructuur en digitale kerninfrastructuur, om hun weerbaarheid tegen verstoringen te versterken. Het gaat om bedreigingen zoals sabotage, natuurrampen, technische storingen en cyberaanvallen.

Z

Zero-day kwetsbaarheid

Een kwetsbaarheid in software die nog onbekend is bij de leverancier, waardoor er nog geen patch (reparatie) beschikbaar is. Aanvallers die deze als eerste vinden, hebben tijdelijk vrij spel.